اندود

[pejuhesh252]

بسم الله الرحمن الرحیم

[pejuhesh252]

معرفی اندود

اندود :ماده‌ای که به چیزی بمالند مثل کاهگل که روی بام یا دیوار مالیده شود؛ هر پوشش نازکی که از همه جهت چیزی را احاطه کند و بمعنی اندوده "مالیده شده"هرگاه با کلمه دیگر ترکیب شود مثل زر اندود. سیم اندود. گل اندود
اندود از موادی تشکیل شده است که ابتدا خمیری شکل بوده و با دست یا استفاده از ماله بر روی سفتکاری بنا کشیده می شود.
بسته به اینکه اندودکاری با چه ماده‌ای انجام شود، نحوهٔ اجرای آن متفاوت است اما مادهٔ مورد استفاده در اندودکاری در معماری ملات نام دارد.

[pejuhesh252]

کاربرد اندود

اندود به دو صورت کاربرد دارد:
در حد فاصل بین سفتکاری و روکار یا روسازی بنا (آمود) قرار می گیرد.
خود نقش رو کار بنا را دارد.(عملکردش مثل آمود است). مثلا کاهگل، گاه به عنوان پوشش نهایی روی نما می آید یا روی آن قشر دیگری به عنوان روکار قرار میگیرد.
بطور کلی اندود بیرونی ترین کاری است که روی سطوح مختلف ساختمان انجام می شود و در افزایش عمر ساختمان تاثیر بسزایی دارد . اندودکاری یکی از روشهای متداول نماسازی است که برای اجرای آن ، متناسب با شرایط آب و هوایی و جنس سطح زیرکار،از ملاتهای مختلف استفاده می شود.

[pejuhesh252]

عوامل موثر در انتخاب اندود

1-سطح زیرکار 2-شرایط اقلیمی
پیش از شروع اندود کاری ،باید کلیه مصالح و موادی که از چسبیدن ملات به زیر کار جلوگیری می کنند ؛ بطور کامل زدوده شود ویژگیهای فیزیکی و شیمیایی و مکانیکی سطوح زیرکار تعیین کننده جنس اندود و ضخامت آن است و عدم توجه به آنها سبب بروز نقایص در سطح کار می شود.
سطخ زیر کار-ویژگیهای فیزیکی :
1-جذب آب: میزان جذب آب سطح زیر کار ، بستگی به میزان خلل و فرج و ساختار میکروسکوپی آن دارد.(پیش از اندودکاری باید روی سطح کار مقداری آب پاشید به طوری که سطوح دیوار خیس نگردد.خشک بودن سطح زیرکار سبب مکیدن آب اندود شده و خیس بودن سطح زیرکار باعث نچسبیدن اندود به آن و همچنین سبب افزایش میزان آب موجود در اندود شده که پس از خشک شدن موجب کاهش مقاومت فشاری و ترک خوردگی ان می شود.
2-انقباض و انبساط : اگرمیزان انقباض و انبساط سطح زیر کار و ملات اندودکاری برابر نباشد موجب ترک خوردن سطوح اندود و یا ریزش آن می شود.
3-چسبندگی: برای ایجاد چسبندگی بین سطح زیرکار و اندودکاری ، لازم است روی سطح زیرکار خراش بوجود آوریم.
4-سختی: در انتخاب ملات برای اندودکاری ، باید دقت کرد که سختی آن بیش از سختی زیرکار نباشد. چون در اینصورت نیاز به زیرسازی ویژه است.
|(معمولا سختی ملاتها پس از گرفتن و سخت شدن به ترتیب زیر تغییر می کند.
ملاتهای گلی <ملاتهای گچی<ملاتهای اهکی<ملاتهای سیمانی)
سطح زیرکار-ویژگیهای شیمیایی:
نمکهای محلول در سطح زیرکار ،بیشتر به دلیل وجود آب ورطوبت ملات است که روی سطح نما پدیدار می شود. بنابراین پیش از اندودکاری باید نمکهای روی سطح زیرکاربوسیله برس زدن ، شستن با آب و محلولهای شیمیایی زدوده شوند.
2- شرایط اقلیمی:
یکی از مهم ترین ویژگیهای اندودهای نما ، عملکرد آنها در برابر آب و بخار آب است . اندود با توجه به منطقه اقلیمی باید به گونه ای انتخاب شود که مانع از ورود بیش از اندازه آب، باران و ایجاد خرابی گردد.
اگر احتمال وجود میعان و به خصوص یخ زدگی در زیر لایه اندود وجود داشته
باشد خسارات قابل ملاحظه ای به ساختمان وارد می شود ودر این مورد حتما باید تمهیدات خاص به عمل اید.بنابراین هر چند که حرارت و رطوبت متناسب ویکنواخت دو عامل تعیین کننده آسایش در محیط زندگی اند ولی باید تاثیر آن را بر پوسته ودیگر اجزا دیوار بررسی کرد.

[pejuhesh252]

انواع اندودها

اندودها انواع گوناگون دارند و عمدتا عبارت اند از:
ریگ آهک ساروج( در انواع گوناگون)
گچ به تنهایی یا با ترکیب کتیرا یا لاجورد کاهگل( در انواع گوناگون)
گرد فلز گچ و خاک
روغن چوب گل و ریگ(سیم گل)
قیر

[pejuhesh252]

استفاده از ملات گلی در معماری کهن ایران

بر روی فلات ایران، در چشم انداز شهرها – بامهای کاهگلی میان آدمیان و حرارت خورشید حفاظ میشود، بادگیرها شهر را تهویه می‌کند، نورگیرها به تالارها و هشتیها سایه روشن ملایمی میدهد و حیاطهای گود که اطاق‌ها آنها را دور میزند یک حوض سنگی و چند درخت را در میان گرفته و بزندگی ایرانی لطافت میبخشد.

در میان وزن حجمهای کاهگلی بامهای گنبدی و بادگیرهای سر بآسمان کشیده پوشش دالان‌ها و تیمچه‌های بازاری، حسینیه‌ها و بالاخره گنبد و مناره‌های مسجد جامع و مساجد دیگر و بقعه‌ها به چشم میخورد.

تاریخ شروع مصرف کاهگل را در تمدن ایران نمی‌توان دقیقاً تعیین نمود لکن وجود آن در قدیمترین آثار معماری فلات دلیلی است بر اینکه این ماده با زندگی اقوام سرزمین ایران از ابتدا آمیخته شده و شناسایی و استفاده از آن طی قرون نسل به نسل رسیده است.

برای آسایش قوم ایرانی معماران، شهرها را با قشری از کاهگل پوشانیدند و از میان این پوشش سبزی شاخه‌ی درختان از حیاطها بیرون آمد.

رنگ دلنشین کاهگل نه تنها زیبائی فوق العاده ای بشهر ایرانی داده بلکه بزندگی مردم روشنی و رنگ بخصوصی پاشیده است.این خمیر در سرزمین ما بصورت یکی از مصالح اساسی در انواع معماری مختلف بکار رفت و با دست آدمیان و با نیت خوش بروی همه شهرهای ایرانی کشیده شدو زندگی در شرایط اقلیمی بهتری زیر حمایت آن ادامه یافت.

به دلیل اینكه چوب در مناطق گرم و خشك، كمیاب است و از آن، جهت سرپناه نمی توان استفاده نمود و سنگ نیز فقط در مناطق كوهستانی و كنار رودخانه ها یافت می شود، لذاتنها مصالحی كه به منظور امور ساختمانی به صورت گسترده در این مناطق می توان استفاده نمود، خاك است.
با توجه به آمار های نوع مصالح در ساختمان ها، مشاهده میشود كه در كل ایران و به خصوص در مناطق گرم و خشك كشور، ساختمان های اجرا شده بامصالح خاكی به مراتب بیشتر از هر نوع ساختمان دیگری است ساختمان های خشتی ساختمان های خشتی نیز جزء قدیمی ترین ابنیه می باشند. باقیمانده كهن ترین نمونه های این نوع ساختمان ها، در دره های دهلران پیدا شده كه متعلق به 5800 تا 6200 سالقبل از میلاد می باشدمصالح این ساختمان ها، خشت های مربع شكل است كه با دست، قالب گیری شده و در زیر تابش آفتاب، خشك شده اند. در كشور ما،متداول ترین مصالح ساختمانی، بجز در نواحی جنوبی بحر خزر، خشت بوده است.

اكثرساختمان های مسكونی و عمومی از قبیل خانه ها، مساجد، مدارس، كاروانسرا ها و غیره باخشت ساخته می شده است. هنوز هم درصد بالایی از ساختمان های كنونی ایران زمین، خشتی است. طبق برآورد سرشماری نفوس و مسكن در آبان ماه 1355، 17.61 درصد ابنیه ایران،خشتی و گلی بوده كه در شهر ها این مقدار 11.96% و در روستا ها 22.2% بوده استفاده از مصالح خشتی و گلی و بهبود عملكرد این مصالح هنوز كماكان یكی از اركان اصلی معماری ما است.

[pejuhesh252]

اندود گل

این ملات فقط از مخلوط کردن خاک و آب به دست آمده و برای بنایی در بناهای ساده خشتی روستایی مصرف می شود. این ملات پس از خشک شدن، احتمال ترک برداشتن و در نتیجه خرد شدن در زیر فشار را خواهد داشت و باعث می شود تا اتصال رجها از بین برود.چنانچه در خاک ماسه های ریزدانه موجود باشد، نوع ملات خاکی مقاوم می شود و خطر جمع شدن و ترک برداشتن و خرد شدن ملات در بین رجها از بین می رود. برای ساختن این ملات بیشتر از مصالحی به نام ماسه خاکی استفاده می شود. خودگیری این ملات در هوای آزاد و خشک است. از ملات مرغوب خاکی برای اسکلت سازی بخصوص پوششهای طاقی خشتی استفاده فراوان می شود.
از خاکهای آوار، نباتی، هموسی، لجن و غیره جهت ملات های خاکی نمی توان استفاده کرد.

[pejuhesh252]

اندود کاهگل

آن چیزی که از دوران گذشته معماران ایرانی را از معماران دیگر متمایز کرده است، توجه آن ها به شرایط اقلیمی و محیطی و بهره مندی از نبوغ و تفکر ایرانی در ساخت یک بنا بوده است. تلفیق ساختمان ها با طبیعت ، کیفیت ممتاز بنا و در عین حال سادگی مصالح، ویژگی اصلی زیبایی شهرهای ایران بوده است .
در این میان یکی ازمصالح مهم و پایه ای که از دیرباز مورد توجه معماران قرار داشت ، کاهگل نام دارد . شاید کمی عجیب به نظر برسد اما بد نیست که در این عصر تکنولوژی و با وجود تنوع محصولات جدید ضرورت احیای کاهگل در ساختمان را ارزیابی کنیم .
ترکیب ماده کاهگل از ابتدا تا امروز یکسان بوده و شامل دو ماده ساده است:
۱- ماده اول کاه است که پس از دروی گندم و خشک شدن و کوبیدن و با کمک چهارشاخ به هوا پرت شدن، با جزیی نسیم از دانه های گندم جدا شده، آرام بر روی زمین می ریزد. سپس آن را جمع آوری نموده و برای مصرف های مختلفی انباشته می کنند. به این ترتیب، در اغلب نقاط ایران، کاه به آسانی و ارزانی به دست می آید. الیاف آن، ماده گل را به هم می کشد و گل را مسلح می کند؛ همان طور که آهن، بتون را.
۲- ماده دوم گِل است که حتی المقدور برای ساختن آن، از خاک رس استفاده می کنند. قبل از اینکه خاک را آب بدهند، آن را با کاه به خوبی مخلوط می کنند و به شکل تپه کوچکی در می آورند. میان آن را گود می کنند و داخل آن به نرمی آب می ریزند. خاک و کاه را با آب می اندازند تا در آب گل، زردی کاه نمودار شود. سپس خمیر را مالش می دهند و به تدریج کاهگل ساخته می شود.

[pejuhesh252]

تاریخچه کاهگل

قدمت ملات کاهگل به چهار هزار سال قبل از میلاد می رسد.
در کاوشهای باستان شناسی که در قشرهای سوم تپه های سیلک کاشان انجام شده است وجود کاهگل در خانه های مسکونی اواخر هزاره سوم قبل از میلاد مشاهده شده است.( در زمانی نه چندان دور در تمام شهرها اغلب ساختمان‌ها با خشت خام، گچ و کاهگل بنا شده بود.
قدمت ملات کاه‌گل به ۴۰۰۰ سال ق. م می‌رسد. در لایه سوم تپه سیلک، د کاخ‌های هفده‌گانه تخت جمشید، در بناهای پاسارگاد و شوش، بناهای اشکانی(کاخ فیروز آباد و ایوان مدائن)و مجموعهٔ ارگ بم کاربرد کاه‌گل را می‌توان به وفور دید. همچنین در بناهای دورهٔ اسلامی از این ملات به عنوان یکی از عناصر و ساخت مایه بسیار مؤثر استفاده شده است.)

[pejuhesh252]

کاهگل و مزایای آن

یکی از اندودهای مهم در ایران، کاهگل است و ترکیبی است از خاک رس ، کاه و آب که عایق خوبی برای حرارت و صداست. کاهگل رنگش مطبوع و آرامش بخش است و انواع گوناگون دارد و اگر اصولی ساخته شود، سالها مقاومت کرده و بنا را به شکلهای مختلف نگهداری می کند. کاهگل به عنوان اندود چه در روی دیوارها چه برای سطح بام به کار می رود .
ملات کاهگل مزایای فراوانی دارد . قشر کاهگلی عایق های حرارتی هستند. از نفوذ سرما و گرما جلوگیری می کنند و در نتیجه با وجود آن می توان در مصرف سوخت صرفه جویی کرد. حتی عایق رطوبتی نیز هست. باران در پوشش های آن نشست نمی کند . دیوارهای کاهگلی و نمای کاهگلی زیباست ! خصوصا اگر با شاخ و برگ درختان همراه باشد . حس لطافت و سادگی را در نظر هر بیننده ای یادآوری می کند و دیدن نمای کاهگل بر خلاف بسیاری از مصالح عجیب و غریب عصر جدید ، حتی در دراز مدت نه تنها خسته کننده و یکنواخت نیست بلکه چشم نواز است .
ملات کاهگل به سهولت قابل اجراست . کاهگل مرغوب استقامت و دوام بالائی دارد و بنا و ساختمان را در برابر عوامل محیطی محافطت می کند.
ملات کاه‌گل از مخلوط کاه، خاک رس و آب به صورت آخوره به دست می‌آید. این ملات را به خوبی ورز می‌دهند تا حدی که ملات به بیل نچسبد وبه راحتی جدا شود و از آن برای دیوارها و حتی سقف ها استفاده می‌کنند.
(در مسجد فهرج یزد بجای کاه(که در محل کمیاب و با ارزش است) از خار آدور = ژاژ که همان خارشتر است استفاده کرده اند. این خار در بیابان فروان است آن را خرد کرده دست ساز می کردند و به جای کاه در اندود می ریختند..)
در گذشته علاوه بر کاه از موی بز جهت جلوگیری از ترک خوردگی استفاده می کردند و برای جلوگیری از رویش گیاهان به این ملات نمک نیز اضافه می کردند .
این ملات در مقابل رطوبت و حرارت عایق بسیار خوبی است و از نظر دوام اگر اصولی تهیه شود سالها مقاومت می‌کند. ملات کاه‌گل یک ملات هوایی است و در مقابل تابش آفتاب و یا حرارت غیر مستقیم و در هوای آزاد خشک می‌شود. در صورتی که ضخامت ملات کاه‌گل ۲۰ الی ۳۰ سانتیمتر باشد عایق رطوبتی خوبی است. اما از معایب این اندود این است که دوام زیادی ندارد و در مقابل آب باران به مرور زمان آسیب پذیر است و ایجاد گرد و غبار می نماید.
کاه را برای مقابله با ترک خوردن گل به آن اضافه می‌کنند (برای ساخت هر متر مکعب کاه‌گل حدود ۴۵ الی ۵۰ کیلوگرم کاه مورد نیاز است) و در مناطق کویری که کاه یافت نمی‌شود به آن خارشتر یاخار آدوراضافه می‌کنند.
ماده چسباننده اندود كاهگل، خاك رس است. پولكهاي خاك رس پس از مكيدن آب به صورت خميري در آمده و دانه‌هاي ماسه خاك را به يكديگر مي‌چسبانند. اين اندود از قديمي‌ترين اندود هستند و در نخستين ساختمانهايي كه بشر بنا كرده، به كار رفته است. هم اكنون نيز در ساختمانهاي خشتي و گلي و حتي آجري و سنگي برخی از روستاها اين اندود به كار مي‌رود. براي ساختن اندود آخوره مي‌بندند و در آن آب مي‌اندازند و صبر مي‌كنند تا پولكهاي خاك رس آب بمكند، پس از آن ملات را خوب ورز مي‌دهند و به مصرف مي‌رسانند.
چون ملات گل پس از خشك شدن جمع شده و ترك مي‌خورد، به آن كاه مي‌زنند كه آن را مسلح كرده و از ترك خوردن آن جلوگيري كنند. براي ساختن اين اندود نيز آخوره‌اي از خاك و كاه مي‌سازند و در آن آب مي‌اندازند تا خاك گل شده و كاه خيس خورده و نرم شود.
پس از آن ملات را خوب ورز مي‌دهند و به مصرف مي‌رسانند. اندود كاهگل براي اندود ساختمانهاي گلي، زيرسازي اندود گچي و آب‌بندي بام ساختمانها مصرف مي‌شود. اندود كاهگل، عايق، حرارتي خوبي است.

[pejuhesh252]

کاربرد ملات و اندود کاهگل

از ملات کاه‌گل به عنوان عایق رطوبتی و حرارتی به صورت اندود پشت بام، پوشش سطوح داخلی و خارجی فضاهای معماری خشتی، حفاظت از دیوارهای خشتی، نگهداری توفال‌های سقف با ضخامت مناسب، تهیهٔ خشت خام و پوشش دیوارهای آجری برای اندود گچ استفاده می‌شود.

کاه گل پوششی ارزان و عایقی ضد نشت بوده که امروزه از کاربری ساختمانی به کاربری صنعتی رسیده و در لایه های ضد نشت زیر فونداسیون تجهیزات و مخازن بزرگ بکار میرود.
در نواحی کوهستانی بجای اندود و پوشش گاه گل از ترکیب خاک رس، شن و سنگ ریزه استفاده می‌کنند.

در برخی موارد نیز برای ایجاد نوعی اندود مقاوم در زیر آب از ترکیب خاک رس، کاه و نمک استفاده می‌شود. کاربرد این نوع اندود را در جام‌های نور گیر حمام‌ها می‌توان شاهد بود. این مصالح به طرز شگفتی با زندگی ایرانی تناسب داشته و شگفتی‌هایی را در خود دارد. کاهگل در قالب تناسبات دلپذیر ترکیب با کاشی، چوب و یا سنگ و مصالحی مشابه ترکیب شده و معماران ایرانی از آن‌ها برای تزیین ساختمان‌ها کمک گرفته‌اند.

در مجموع شهر ایرانی برای مردم این سرزمین با خصوصیاتی معین و با یک معماری موزون، اصیل و تناسبات زیبا بنا شده است. با بهره‌گیری از این مصالح و بر روی فلات ایران، در چشم‌انداز شهرها، بام‌های کاهگلی میان آدمیان و حرارت خورشید حفاظ می‌شده‌اند. بدین ترتیب بادگیرها شهر را تهویه کرده، نورگیرها به تالارها و هشتی‌ها سایهٔ روشن ملایمی می‌داده‌اند و حیاط‌های گود که اتاق‌ها آن‌ها را دور می‌زده‌اند با یک حوض سنگی و چند درخت در میان گرفته، به زندگی ایرانی لطافت می‌بخشیده‌اند…

هم اکنون نیز حجم‌های کاهگلی، بام‌های گنبدی و بادگیرهای سر به آسمان کشیده پوشش دالان‌ها و تیمچه‌های بازاری، حسینیه‌ها و بالاخره گنبد و مناره‌های مسجد جامع و مساجد دیگر و بقعه‌ها به چشم می‌خورد. با این وصف باید تأکید کرد که تاریخ شروع مصرف کاهگل را در تمدن ایران نمی‌توان دقیقاً تعیین نمود لکن وجود آن در قدیم‌ترین آثار معماری فلات دلیلی است بر این که این ماده با زندگی اقوام سرزمین ایران از ابتدا آمیخته شده و شناسایی و استفاده از آن طی قرون نسل به نسل رسیده است. برای آسایش قوم ایرانی معماران، شهرها را با قشری از کاهگل پوشانیدند و از میان این پوشش سبزی شاخه درختان از حیاط‌ها بیرون آمد.

رنگ دلنشین کاهگل نه تنها زیبایی فوق‌العاده‌ای به شهر ایرانی می‌داده بلکه بر زندگی مردم روشنی و رنگ بخصوصی می‌پاشیده است.

این خمیر در سرزمین ما به صورت یکی از مصالح اساسی در انواع معماری مختلف بکار رفته و با دست آدمیان و با نیت خوش به روی همه شهرهای ایرانی کشیده شده و زندگی در شرایط اقلیمی بهتری زیر حمایت آن ادامه می‌یافت.

ترتیب ماده کاهگل از ابتدا تا امروز یکسان بوده و شامل دو ماده ساده است.
ماده اول کاه است که پس از دروی گندم و خشک شدن و کوبیدن و با کمک چهار شاخ به هوا پرتاب کردن با جزئی نسیم، از دانه‌های گندم جدا شده آرام بر روی زمین می‌ریخت، سپس آن را جمع‌آوری نموده و برای مصرف‌های مختلفی انباشته می‌کردند. به این ترتیب در اغلب نقاط ایران کاه به آسانی و به ارزانی به دست می‌آمد، الیاف آن گل را به هم کشیده و مسلح می‌کند همان‌طور که آهن بتون را.
ماده دوم گل است که حتی المقدور برای ساختن از خاک رس استفاده می‌شد. پیش از این که خاک را آب بدهند آن را با کاه به خوبی می‌آمیزند و به شکل تپه کوچکی درمی‌آورند، میان آن را گود می‌کنند و داخل آن به نرمی آب می‌ریزند، خاک و کاه را با آب می‌اندازند تا در آب گل، زردی کاه نمودار شود، سپس خمیر را مالش می‌دهند و به تدریج کاهگل ساخته می‌شود.

کاهگلی که برای پوشش بام‌ها ساخته می‌شده است کاه کمتری داشت و در عوض به خمیر آن خاک شنی، از شن چاه می‌افزودند تا در مقابل باران به جای کاه قشر کاهگل را تقویت نماید و برای کاهگلی که برای پوشش دیوار تهیه می‌شد کاه بیشتری به مخلوط اضافه می‌کردند تا متن کاهگل صاف‌تر شود و نیز ترک برندارد.
با به کاربردن خاک رس سرخ‌تر، کاهگل رنگ سرخی به خود می‌گرفت و متن آن برای گرفتن نقوشی از گچ آماده می‌شد.

قشر کاهگل عایق است، گرما و سرما از آن عبور نمی‌کند، باران از پوشش‌های گنبدی و سقف‌های طاقی آن نشست نمی‌کند، همهمهٔ کوچه‌ها و بازارها در آن گم می‌شود و لازم به توضیح نیست که گردآمدن خواص این چند عایق در یک ماده به ندرت دیده شده است.

کاهگل ارزان بوده و در اغلب شهرهای ایران به فراوانی یافت می‌شده است. قیمت خروار آن ناچیز بوده و با این مقدار کاه سطوح بزرگی از اندود گل را مسلح می‌کرده‌اند.
ضمن آن که کاهگل را همه کس می‌توانسته بسازد و مأوای خود را با آن بپوشاند و حفظ کند.

اندود کاهگل آسان کشیده می‌شده، آدمی با یکدست خمیر آن را برمی‌دارد و بر روی سطح دلخواه پهن می‌کند. در این مورد حتی بکار بردن ماله درکشیدن آن روی سطوح نشانی از امکانات صاحب خانه بوده است.
کاهگل مانند خمیر نرمی بر هر حجمی پوشانیده می‌شد و در این مورد معماران حداکثر استفاده را نموده و توانسته‌اند برای شهرهای ایرانی میراث ارزنده‌ای از حجم‌های جالب به جا گذارند.
گرچه کاهگل به سهولت و به ارزانی به دست می‌آمد لکن به علت خواص فوق‌العاده‌ای که در بردارد به صورت متن شهرهای ایرانی درآمده و به بنایی قدم گذاشته است، به کلبهٔ بی بضاعتان، به اعیان نشین‌ها، به کوره‌ها، به بازارها، به حمام‌ها، به تکیه‌ها و بالاخره به مسجدها، و همهٔ این ساختمان ‌های شهر با کوچه‌هایی که میان دیوارهای کاهگلی می‌دوید به هم مربوط می‌شد.
معماران تیزهوش از گرمی رنگ کاهگل برای متن تزیینات دیواری داخل بنا نیز استفاده کرده‌اند. دیوار حیاط‌های داخلی را از بهترین خمیر سرخ‌فام پوشانیده و بر آن با خطوط برجستهٔ گچ نقش‌های هندسی انداخته‌اند و یا آن را به داخل هشتی‌های ورودی کشیده و بر آن نقش‌های تصویری ساخته‌اند.

رنگ کاهگل نور شدید و گاه زنندهٔ آفتاب سرزمین ما را برای ساکنان آن مطبوع نموده و در گرم‌ترین فصل سال برگشت اشعهٔ خورشید و حرارت آن را از روی بام‌ها و یا دیوارهای کاهگلی به حداقل رسانیده است.

استقامت و دوام آن قابل ستایش است. تنها در مناطقی که باران‌های فصلی شدید ی می‌بارید، ناچار هر چند سال یکبار اندود تازه‌ای از کاهگل بر روی اندود سابق بام که قسمتی به هم فشرده می‌شد قرار می‌دادند.

به این ترتیب تعمیر و تقویت آن امر ساده‌ای بوده و احتیاج به تخصص نداشت، این تعمیر برای پوشش دیوارها کمتر اتفاق می‌افتاد، کاهگل سال‌ها بروی دیوارها می‌ماند به طوری که اندودِ بناهای رهاشدهٔ قرون گذشته هنوز برجاست.

و اما امروز…. ایجاد ساختمان‌های عظیم فلزی و بتون آرمهٔ تمدن دنیای غرب مانند سالن‌های سینما، هتل‌ها، فرودگاه‌ها و غیره باعث هجوم تکنیک‌های مختلف ساختمانی غربی شده و طبعاً مصالح معماری قوم ما که با تجربه، زیبایی و شخصیت همراه بود به مصالح خشک و سرد تکنیک‌های ناآشنا تبدیل گردیده است. البته کاهگل هنوز در برخی از مناطق کشور در زمرهٔ مصالح مورد استفاده برخی ساکنین مملکت ماست و با دیدن ساختمان‌های غریب کلان شهرها که هر کدام نمونه‌ای از فکر شلوغ دوره ما و نیز هجوم مصالح جدید است، شهر آرام کاهگلی زیباتر و درخشنده تر و عزیزتر جلوه می‌کند.

[pejuhesh252]

مراحل تهیه کاهگل

کپه کردن خاک
آخوره بستن(کاه در این مرحله اضافه می شود.)
خش کردن
ورز دادن
برای تهیه کاهگل ابتدا باید خاک مناسب تهیه نمود (گل رس خیلی خالص ترک بر می دارد. بهترین نوع گل برای استفاده می بایست کمی ماسه داشته باشد. همین طور وقتی چسبندگی گل خیلی زیاد باشد نیز به آن کمی ماسه اضافه می کنند.)
سپس خاک را گوشه ای روی هم کپه می کنند و کاه را به آن اضافه می کنند و به خوبی خاک و کاه را می آمیزند.به این کار اصطلاحا آخوره بستن می گویند. (برای هر 1.80 مترمکعب خاک رس40 تا 45کیلو کاه زرد مرغوب )
سپس آن را به شکل تپه ی کوچکی در می آورند و میان آن را گود کرده و به آرامی آب در آن می ریزند؛
خاک و کاه را با آب می‌اندازند تا در آن، زردی کاه نمودار شود و مخلوط برای حداقل 24تا48 ساعت در حال خود رها می شود تا نفوذ آب در مولکولهای خاک اثر کرده باعث تورم و اصطلاحاً باد کردن خاک آب گرفته شود و همچنین کاه خیس بخورد و نرم شود.بهترین زمان برای این مرحله 15 روز است.

باید سعی شود که کاه مصرفی دانه گیاهی نداشته باشد چون بعدا” کاهگل آلوئک می زند و دانه ها سبز می شود. گاه برای جلوگیری از رویش دانه در آب ملات کاهگل کمی نمک طعام اضافه کنند، به علت خاصیت جذب و نگهداری رطوبت که در نمک وجود دارد، ملات بیشتر خمیری می‌ماند و بهتر جلو عبور آب را می‌گیرد، به علاوه از آنجا که نمک درجه انجماد آب را پایین می‌آورد، در فصول سرد این ملات دیرتر یخ می‌زند.
میزان نمک طعام به اندازه یک کیلوگرم برای هر متر مربع است.
خش کردن هم با کمک دست انجام می گرفت هم با وسیله ای شانه مانند به نام رَته. این وسیله یک نوع پاروی چوبی بود که روی آن میخ هایی از چوب کوبیده بودند.
پس از خش کردن گل را ورز می دادند. ورز دادن بیشتر به کمک پا انجام می گرفت. گل را لگد می زدند، بعد با بیل زیر و رو می کردند و دوباره لگد می زدند، آنقدر این عمل تکرار می شد تا گل به صورت مومینه(خمیری و کاملا سفت) در می آمد.در این مرحله کاهگل چسبندگی فراوانی بدست می آورد.
گاهی اوقات به ملاتهای گلی به منظورآب‌بندی و دوام بیشتر، امولسیون قیر اضافه می‌کنند. افزودن ماسه به ملات گل، سبب کاهش جمع‌شدگی و در نتیجه کاهش ترک‌خوردگی آن می‌شود. افزودن کمی آهک یا سیمان نیزسبب اصلاح بعضی خاکها می‌شود.
میزان آب مصرفی در تهیه ملات بسیار مهم و امری کاملا تجربی است (با اینکه مقدار حدودی آب ذکر شده است ولی باز هم این امر قطعی نیست)اگر آب بیشتر از حد نیاز باشد ملات بدست آمده شل خواهد بود و در این حالت اگر خاک به آن اضافه شود سبب به وجود آمدن ملاتی غیر چسبنده و دانه های خشک و بدون پیوند با یکدیگر می شود.بنابراین در افزودن آب باید دقت کافی به عمل آید که ملات تناسب کافی داشته باشد.
برای تهیه یک مترمکعب کاه‌گل در حدود ۴۰ تا۴۵ کیلوگرم کاه، ۱٬۰۸ متر مکعب خاک رس و ۴۱۴ لیتر آب مود نیاز است.
با وجودی که ساختن این خمیر در نهایت سادگی انجام می‌شود، درحال حاضر چگونگی مخلوط و مقدار هر کدام از مواد امری حساس می‌بود، چرا که با کمبود کاه مادهٔ کاهگل ترک برمی‌دارد و با کمبود مقدار خاک الیاف کاه مانع روانی آب باران می‌شود.

[pejuhesh252]

کاهگل اَرزِه

در مناطق مرکزی ایران اکثرا کاهگل روی نما به عنوان روکش نهایی است لذا جنبه زیبایی و تزیین هم به خود می گیرد.
این نوع اندود یکنواخت و روان است، ماله خوب می خورد و رنگ آن زیباست. روی کاهگل ارزه را گچ بری شیر و شکری می کنند.
با نقش هایی ظریف که متاثر از پسند مردم منطقه است مثل آب، سبزه، گل و خوشه انگور استیلیزه حتی گاهی به صورت نقش یزدی بندی گچ بریها را انجام می دهند.
نقش ها در لچکی ها به صورت یک در میان است.
مثلا در سه دری ها دو تا عمودی در دوطرف قرار می گیرد یک افقی در وسط یا در پنج دری ها دو تا عمودی، دو تا افقی و یک عمودی در وسط بنابراین از سه گونه نقش استفاده می شود که یک در میان تکرار میشود.
کاهگل ارزه با رنگ زیبایش و ذرات کاه که در آفتاب برق و تلالو خاصی دارد نمای خوبی برای همه ساختمان هاست.
در این نما سازی لبه های کار را با گچ دم گیری می کنند و به آن کاهگل دم گیری گویند.
دم گیری مثل یک نبشی گچی است که دور تا دور نما کشیده شده، آن را قالب گیری می کند.

[pejuhesh252]

اندود سیم گل

ولی اگر در منطقه ریگ فراوان باشد بجای ماسه بادی از آن استفاده می کنند. که در این صورت به آن سیم گل(ماسه = سیم) گویند. سیم گل در واقع گل و ماسه است و در نقاطی رایج است که خاک کم است و زمین پوشیده از ماسه هایی است که از خرد شدن سنگها حاصل شده است. این ماسه ها از لحاظ رنگ بسیار متنوعند لذا در این مناطق اندود داخل اطاقها را با آن انجام می دهند.
برای ساخت سیم گل،دانه های کاه را می کوبند سپس ریز شده آن را با خاک مخلوط میکنند.
گاهی از پوست خرد شده ی برنج به جای کاه استفاده میکنند وبه این اندود فَل گل می گویند.