استسقاء

[pejuhesh234]

.

[pejuhesh234]

علامتهاي آن:
اما علامت زقي آنست كه شكم گران باشد ، و بلمس چون مشك آب بود.

و علامت طبلي آنست كه " ناف" بيرون آيد ، و شكم بدان گراني نباشد، و بلمس همچون مشك پر باد باشد ، و اگر دست بر وي زني آواز طبل دهد.

و علامت لحمي آن است كه اندامها آماسيده شوند ، و هرگاه كه انگشت برنهي و اعتماد كني در وي نشيند و اثر آن يك زمان بماند ، و رنگ روي و رنگ اندامها، به رنگ زندگان نماند و بيشترين (×بيشترين وقت) را طبع نرم باشد.

[pejuhesh234]

"استسقاء" سه نوع است:
لحمي است و سبب آن ماده بلغمي باشد كه با خون اندر همه رگها گذرد،
و طبلي است و سبب آن ماده اي باشد بادناك اندر همه احشا بماند،
و زقي است و سبب آن ماده اي آب ناك باشد كه اندر فضاي شكم گردآيد.

و اصل همه، نقصان هضم است. و به پارسي، " استسقاء" آب خواستن است، و سبب آب خواستن، ضعيفي جگر باشد و عاجزي. و به سبب ضعيفي، آب كه بدو رسد از خويشتن دفع كردن و از فرستادن به اندامهاي ديگر عاجزباشد، تا بدان سبب همه تن تشنه ماند و اندر جگر آب خواهد بي آنكه جگررا به آب حاجت باشد. همچنانكه جوع البقري گرسنگي همه اندامهاست بي آنكه معده طعام خواهد، " استسقاء" نيز تشنگي همه اندامهاست بي آنكه جگر، آب خواهد از بهرآنكه جگر ضعيف باشد، آب را به اندامها نتواند فرستادن هر آب كه خورده شود، اندر جگر بماند و جگر را سرد كند و آب به ترشح در فضاي شكم جمع شود و مزاج همه احشا، تباه گردد. و بدان سبب، علت به مشاركت همه احشا مستحكم گردد، و چگونگي ترشخ از كتاب " ذخيره" بايد جست.

اما استسقاء كه سبب آن گرمي جگر باشد، آن باشد كه رطوبتهاگداختن گيرد و استفراغها تولد كند، چون " بول" و " عرق" آمدن بسيار و"اسهال خون" و افراط " طمث" ، و بدان سبب خشكي تولد كند وبه سبب خشكي، رطوبت اصلي كه مدد حرارت غريزي بدوست تحليل پذيرد، و به سبب تحليل، آن قدر حرارت كه باشد ضعيف گردد. و هرگاه كه حرارت غريزي ضعيف شود، جگر ضعيف گردد و كيلوس (Chyle) را خون نتواند كردن، پس استسقاء ادا كند.

[pejuhesh234]

علاج زقي
بهترين علاج تشنگي كشيدن است و گرسنگي ، و از ديدن آب و بكارداشتن آن منع بايد كرد، و هر دو (×هر سه روزي) روزي " قي" بايد كرد، و هر بامداد، رياضت معتدل بكار داشتن و اندر گرمابه (×گرمابه خشك) عرق آوردن و اندر ريگ گرم نشاندن، چنانكه سر او در سايه باشد وتن او در آفتاب و ريگ، گرم باشد، و تدبير ادرار بول كردن ، و اندر آب دريا و آب معدنها چون " گوگرد" و"آب زاك" نشاندن ، و استفراغ به حب غاريقون كردن.

به اضافه حب غاریقون مربوط به معالجه استسقاء زقی

[pejuhesh234]

صفت حب غاريقون
بگيرند: غاريقون ده درم، عصاره غافث و ريوند چيني از هر يكي دو درم، شكرطبرزد (تبر زد = قند سوخته) ده درم، حب كنند و هر بامداد يك درم بدهند. و اگر اسهال بسيار گردد، بازگيرند و شير شتر اعرابي با اندكي بول او سود دارد، و آنجا كه شتر اعرابي نباشد، شتر را به علف بيرون نبرند و لكن آرد جو خمير كنند و هر روز تخم كرفس و تخم باديان (+نانخواه)صد درم اندر آن بسرشند و بدهند، تا شير او نيك شود ، و طعام او نان بريان كرده باشد. و خمير نان بايد كه نيك خاسته بود، و اندر خمير، تخم كرفس و تخم باديان و تخم نانخواه بسرشند و هر روز مقدار ده ستير(×استار) از اين نان را تب (مستمري، مواجب) او كنند. واگر اين نان اندرنخود آب ثريد كنند شايد ، و (1)(+خرنوب و چرب) روغن شيربخت (2)(×سيربخت،× شيرخشت) با روغن بادام باروغن فستق و ترب، خام و پخته، سود دارد (+ليكن خام نافع تر باشد)، چندانكه بخورد. واگر ازگوشت صبر نتواند كرد، گوشت نذرو و كبك و گنجشك دهند، بريان كرده ، واندر نخود آب پخته. و اگر به ضرورت آب دهند، اندكي شير بياميزند، يابه آب انار قناعت كنند. و اگر حرارتي و تبي نباشد، هر بامداد، آب برگ ترب و كرفس و برگ كسنه كوفته و فشارده و جوشانيده و كفك برداشته و پالوده با اندكي شكر ميدهند.


1 ـ در نسخه مجلس، " وحريره" آمده است.
2- شيربخت: روغن كنجد (ناظم الاطباء) 0

[pejuhesh234]

اما علاج طبلي
شكم را بتكميد گرم دارند بسپوس گرم و نمك گرم و ارزن و مانندآن ، و پوست سمور و روباه پوشيدن ، و ماءالاصول (1) ميدهند با معجون فنداديقون ، و كندر و زيره پيوسته مي خايند ، و طعام، نخود آب دهند.

1 ـ توضيحا اضافه مي شود: در حاشيه " نسخه مرکزی" در موضوع علاج طبلي دربرابر كلمه " ماءالاصول" مواد متشكله ماءالاصول را در نه نيم سطر كه ازشانزده ماده ساخته مي شود و ضمنا اوزان آنها را آورده است. براي اطلاع بيشتر جهت شناسائي " ماءالاصول" به ذخيره خوارزمشاهي و لغت نامه دهخدامراجعه شود.

[pejuhesh234]

علاج لحمي

قي كردن ، و رياضت معتدل ، و دماغ را به غرغره و معده را به ايارج فيقرا پاك كردن ، و اندر آب دريا و آب گوگرد نشستن، وآنجا كه آب دريانبود، نمك در آب افكنند و چند روز در آفتاب نهند، به جاي آب دريا، كار كند.