رشد و تغذیه شیرخوار

[pejuhesh234]

.

[pejuhesh234]

اگر نوزاد سالم باشد و بتواند شيركافي دريافت و اّنرا جذب كند حداقل در ماه 500 گرم وزن اضافه خواهد كرد ( در 3 ماه اول ) و يا به موازات منحني رشد ، رشد خواهد كرد . در اين حال مادر متوجه رشد نوزاد مي شود و نوزاد شاداب و سرحال است و در شبانه روز حداقل 6 بار كهنه هايش را خيس خواهد كرد .

نوزادان نرمال، در روزهاي اول تولد وزن از دست مي دهند كه متوسط اين كاهش وزن 7% وحداكثر 10% زن تولد است . اين كاهش وزن معمولا در 10 روزگي جبران ميشود و پس از آن روزانه 30 – 20 گرم به وزن نوزاد اضافه ميگردد . اما اگر شيرخوار در سال اول تولد و به خصوص شش ماه اول كه تغذيه انحصاري با شيرمادر دارد درست رشد نكرد عللي مانند كم مصرف كردن شير ، كم جذب كردن شير ، توليد كم شير و يا بيماري شيرخوار ، علل ژنتيك وكروموزمي ، علل فاميلي و .. مطرح میباشند .در هر نوزادي كه بعد از دهمين روز زندگي همچنان وزن از دست بدهد و يا وزن تولد را در 3 هفتگي به دست نياورد و يا به موازات منحني رشد ، رشد نكند ، بايست با گرفتن شرح حال و تحت نظر قرار دادن دقيق نوزاد علت يابي نمود .

توجه شود كه منحني رشد شيرخواراني كه با شيرمادر تغذيه مي شوند در ماههاي اول تولد شيب تندتري خواهد داشت ولي ممكن است بعد از 4 ماهگي از لحاظ وزني رشد اّهسته تري پيدا كند . در اينصورت حال عمومي خوب كودك ، در اختيار بودن شير و پيشرفت تكاملي خوب كودك ، حكايت از دريافت خوب شير و نبودن بيماري مي كند .

اگر كودك طبق معيارها رشد نمیكند علل زير مطرح است :
1- شيرخوار كم خور است و اين كم خوردن مي تواند به دلايل: استفاده از اّب قند ، داروهاي گياهي ، مشكل مغزي شيرخوار ، زردي شديد نوزاد ، خواب اّلودگي نوزاد ، اطلاعات ناكافي مادر ، شيردهي ناكافي مادر در شب ، دور بودن شيرخوار از مادر ، شاغل بودن مادر ، تمايل نداشتن شيرخوار به استفاده از شير . باشد. ( توصيه مي شود در ماه اول نوزاد حداقل 8 بار در شبانه روز شير بخورد . )

2- اختلال در مكيدن شيرخوار بخاطر : بزرگ بودن زبان نوزاد ، كوچك بودن فك تحتاني نوزاد ، فرورفته بودن نوك سينه مادر ، احتقان سينه مادر ، وضعيت غلط شيردهي ، شكاف كام نوزاد ، وجود توده در دهان نوزاد .

3- شيرخوار موثر نمي مكد در نتيجه شيركافي دريافت نمي كند در اين حالت دلائل زير مطرح است :

بيماري عمومي نوزاد ، ضعف عضلاني يا مغزي مثلا نارس بودن نوزاد ، مشكل مغزي به علت اّسفكسي ، بيهوشي مادر ، داروهاي مصرفي توسط مادر ، تريرزومي كرومزومها 21 ، 13 ، 15 ، هيپوتروئيدي ، كرنيكتروس ، وردينگ هوفمان ، مياستني ، ديستروفي عضلاني ، عفونتهاي مغزي ، بيماري قلبي ، انسداد بيني نوزاد كه در اين شرايط ممكن است دفعات مكيدن كمتر از معمول باشد .

4- ممكن است نوزاد اختلال بلع داشته باشد مثلا آترزي كواّن ، شكاف كام ، فك كوچك ، فلج كام ، ديورتيكول حلق .

5- ممكن است نوزاد دفع بيش از معمول داشته باشد مثلا ريفلاكس معده به مري، تنگي پيلور ، هرني هياتال ، مالروتاسيون ، سؤ جذب ، اّلرژي به موادي كه مادر مصرف مي كند .

6- ممكن است نوزاد دچار بيماري باشد مثلا عفونتهاي مادرزادي ، عفونتهاي اكتسابي ، بيماريهاي متابوليك و گالاكتوزمي ، فنيل كتونوري ، كم كاري تيروئيد ، ديابت بي مزه ، اسيدوز ، بيماري كبد ، قلب ، ريه و مغز .

7- ممكن است نوزاد نيازش به شير زياد باشد به علت هيپراكتيوتي ناشي از بيماري مغزي ، تيروتوكسيكوز ، بيماري قلبي ، و يا مصرف قهوه يا نوشابه ها توسط مادر، كه در نتيجه شيرخوار تحريك پذير بوده و زياد از خواب بيدار مي شود ..

8- گاهي تكنيك شيردهي غلط میباشد مثلا مادر از روي ساعت به نوزاد شير مي دهد يا فقط ابتداي شير سينه ( شير پيشين ) را مي دهد و اجازه نمي دهد شيرخوار ، انتهاي شير ، كه چربتر و پركالریتر است را دريافت كند ، و يا شيرخوار نارس است و زود سينه را رها مي كند و مادر فكر مي كند ديگر سينه اش شير ندارد و نوزاد را به سينه ديگر مي گذارد ، يا لباس شيرخوار زياد است و به علت گرما به خواب مي رود .

9- ممكن است علل مربوط به مادر باشد كه شامل موارد زير است :
الف : دير شروع كردن شيردهي ( عمل جراحي ، اقدامات بيمارستان )
ب : نا اّگاهي از تكنيك صحيح ، وضعيت ، دفعات و مدت شيردهي ، ندادن شير در شب ، شيردهي با عجله .
ج : نا اّگاهي در تجويز اّب قند ، شيشه و پستانك .
د : مصرف سيگار ، الكل . و يا مصرف قرص هاي جلوگيري از حاملگي محتوي استروژن .
ه : نداشتن اعتماد به نفس به علت سن پائين و نداشتن تجربه ، نداشتن حامي ، ترس و اضطراب ، نخواستن شيرخوار ، رفتارهاي شيرخوار كه منجر به اين شود كه مادر تصور كند كه شيرش كافي نيست .
و : خستگي مادر و استرس هاي شديد كه مي تواند رفلكس جهش شير را مهار كند ( مسائل خانوادگي ، سيگار ، نبودن حمايت توسط اطرافيان ، محيط شلوغ )

تغذیه شیرخوار
کودک در ابتدا در مرحله نوزادی از شیر مادر تغذیه می‌کند. با بزرگ‌تر شدن او مواد خوراکی دیگر نیز به فهرست غذایی او اضافه می‌شود تا زمانی که او هم مانند دیگر افراد خانواده تغذیه کند. برخی مادران به راستی نمی‌دانند چه زمان می‌توان کودک را با موادی غیر از شیر تغذیه کرد و حتی گاهی نوع مواد غذایی و مقدار مصرف آنها را بخوبی نمی‌شناسند. در این مبحث سعی شده است در مورد پخت غذاهای کمکی در سنین معین اطلاعاتی داده شود.

شروع غذای کمکی از 6 ماه به بعد است که با فرنی آغاز می‌شود و طرز تهیه آن را در طرز تهیه فرنی می‌توانید ببینید. بعد از فرنی، تغذیه کمکی کودک حریره بادام و پوره سیب زمینی و … است. کم کم تا یک سالگی، تنوع غذایی باعث رشد قوه چشایی کودک و کشف رنگها و مزه‌ها و بوهای مختلف توسط او می‌شود. با این کار کودک قدرت انتخاب پیدا می‌کند و این مرحله از رشد، اهمیت بسیار زیادی دارد.

تغذیه شیرخوار در ماه هفتم
دو هفته اول: تغذیه با حریره بادام . حریره بادام نیز مانند فرنی از یک قاشق مرباخوری یک بار در روز شروع می‌شود و تا روز ششم و هفتم به 12 قاشق مرباخوری در روز می‌رسد. فراموش نشود که در این مدت به تدریج مقدار و دفعات تغذیه با حریره بادام افزایش می‌یابد و تغذیه با فرنی کم می‌شود.
دو هفته آخر: ضمن ادامه تغذیه با شیر مادر قبل از هر وعده غذای کمکی، در این دو هفته شیرخوار با غذای جدیدی آشنا شده و سوپ به رژیم غذایی او افزوده می‌شود. به ‌این ترتیب که روز اول، صبح و عصر و شب هر بار از 3 قاشق مرباخوری فرنی یا حریره بادام استفاده می‌کند و ظهر علاوه بر فرنی یا حریره بادام، یک قاشق مرباخوری به سوپ ظهر و شب اضافه اضافه ولی از فرنی یا حریره بادام کم می‌شود تا بر حسب اشتهای کودک مقدار سوپ به 3 تا 6 قاشق مرباخوری در هر وعده برسد.

طرز تهیه سوپ
برای سهولت کار و رعایت تنوع در غذای شیرخوار، می‌توان یک روز در میان از فرنی و حریره بادام استفاده کرد.
برای تنوع بخشیدن به غذای کودک باید هر چند روز یک بار مواد تشکیل دهنده سوپ را تغییر داد. هر سه روز یکبار می‌توان جو، بلغور، گندم و رشته فرنگی را که قبلا پخته و نرم شده است به اندازه یک قاشق مرباخوری به سوپ اضافه کرد. بعد از اضافه کردن جو، گندم و … بهتر است به اندازه یک قاشق مرباخوری کره یا روغن مایع به سوپ اضافه نمود. افزودن کره یا روغن مایع به غذای شیرخوار به ویژه شیرخوارانی که رشد کافی ندارند به رشد آنان کمک می‌کند. از سبزی‌های نشاسته‌ای و یا سایر سبزی‌ها می‌توان پوره تهیه کرد و به جای یک وعده فرنی، صبح یا عصر از پوره استفاده نمود.

برنامه غذایی کودک در دو هفته آخر ماه هشتم زندگی
صبح: 3 قاشق مرباخوری فرنی یا حریره + نصف زرده تخم مرغ
ساعت ده صبح: 3 قاشق مرباخوری فرنی یا حریره و یا پوره
ظهر: 3 تا 6 قاشق مرباخوری سوپ + 2 تا 4 قاشق مرباخوری ماست
عصر: 3 قاشق مرباخوری فرنی یا حریره و یا پوره
شب: 3 تا 6 قاشق مرباخوری سوپ + 2 تا 4 قاشق مرباخوری ماست

تغذیه شیرخواران در دو هفته اول ماه نهم
در این زمان می‌توان حبوبات را نیز به سوپ شیرخوار اضافه کرد. به طور معمول تغذیه حبوبات از عدس و ماش که هضم آسان‌تری دارند شروع می‌شود. در صورت امکان می‌توان جوانه عدس یا ماش را به محتویات سوپ افزود. در مورد سایر حبوبات مثل لوبیا چیتی، لوبیا قرمز و … بهتر است قبلا آنها را خیسانده سپس پوستشان را جدا کرده و بعد از پختن به سوپ افزود. هر سه روز یکبار می‌توان نوع حبوبات را تغییر داد. اگر از آرد حبوبات استفاده می‌شود یک قاشق مرباخوری سرصاف کافی است. اضافه کردن کره یا روغن مایع به سوپ به اندازه یک قاشق مرباخوری برای شیرخوارانی که خوب وزن نمی‌گیرند توصیه می‌شود.

دو هفته دوم ماه نهم
در این دو هفته باید میوه را به صورت آب میوه تازه در منزل تهیه کرد. همچنین باید از میوه‌های فصل باشد. در ابندا و در روز اول، تغذیه شیرخوار را با یک قاشق مرباخوری آب میوه همراه با یک قاشق مرباخوری آب سالم و ساده شروع کرده و کم کم به 6 قاشق مرباخوری آب میوه خالص در روز‌های بعد رسانید. آب میوه را می‌توان روزانه بعد از فرنی یا حریره در ساعت 10 صبح به شیرخوار داد.

برنامه غذایی شیرخوار در اواخر ماه نهم
صبح: 3 قاشق مرباخوری فرنی یا حریره + نصف زرده تخم مرغ
ساعت ده صبح: 3 قاشق مرباخوری فرنی یا حریره یا پوره + 6 قاشق مرباخوری آب میوه فصل
ظهر: 3 تا 6 قاشق مرباخوری سوپ + 2 تا 4 قاشق مرباخوری ماست
عصر: 3 قاشق مرباخوری پوره یا فرنی و یا حریره
شب: 3 تا 6 قاشق مرباخوری سوپ + 2 تا 4 قاشق مرباخوری ماست
توجه: تا یک سالگی استفاده از کیوی، انواع توت (توت سفید، توت فرنگی و تمشک) خربزه، آلبالو و گیلاس به علت ایجاد حساسیت در شیرخوار توصیه نمی‌شود.

ماه یازدهم و دوازدهم
تنوع غذا در تهیه سوپ، کته، پوره و … رعایت می‌شود. همچنین با توجه به اشتهای کودک می‌توان به مقدار غذای هر وعده او اضافه کرد. توصیه می‌شود که هنوز هم از دادن غذاهای سفره خانواده به علت داشتن نمک و چاشنی اجتناب شود.
توجه: از پایان شش ماهگی و همزمان با شروع غذای کمکی تا پایان 12 ماهگی، غذای اصلی شیرخوار هنوز شیر مادر است. لذا تغذیه با شیر مادر به طور مکرر و برحسب تقاضا و تمایل شیرخوار در تمام مدت شب و روز به ویژه قبل از هر وعده غذای کمکی باید مورد توجه قرار گیرد.

از دادن مواد غذایی زیر تا یک سالگی باید اجتناب کرد، چون گروهی ایجاد حساسیت می‌کنند، برخی باعث خفگی شیرخوار شده و تعدادی نیز مشکلات دیگری به وجود می‌آورند:
ـ مواد غذایی که ممکن است در شیرخوار زیر یک سال ایجاد حساسیت کنند مانند:
شیر گاو (جوشاندن شیر در تهیه فرنی، مقدار ماده آلرژی موجود در شیر را کم می‌کند)، سفیده تخم‌مرغ، انواع توت، کیوی، آلبالو، گیلاس، خربزه و بادام زمینی.
ـ مواد غذایی که در دوره شیرخوارگی مجاز نیست و ممکن است باعث خفگی شیرخوار شود مانند:
دانه کشمش، دانه انگور، ذرت، تکه‌های سوسیس، آجیل، تکه‌های سفت و خام سبزی‌ها مثل هویچ و … و تکه‌های گوشت.
ـ مواد غذایی که ممکن است مشکلات دیگری ایجاد کنند مانند قهوه یا چای پررنگ که سبب بی‌قراری کودک می‌شود. عسل که باعث احتمال مسمومیت می‌شود (بوتولیسم) ‌ولی استفاده از عسل پاستوریزه اشکالی ندارد. به طور کلی تا یک سالگی، عسل غیرپاستوریزه، ‌شیر پاستوریزه، پنیر، سفیده تخم مرغ، شکلات، میگو، فلفل و ادویه‌جات، ترشی‌ها، نمک، نوشابه‌های گازدار، آب میوه‌های صنعتی و از میوه‌ها، خربزه، کیوی، انواع توت (توت سفید، توت فرنگی، تمشک)، آلبالو، گیلاس و یا از حبوبات، لپه و نخود، همچنین از گروه سبزی‌ها، اسفناج و کلم توصیه نمی‌شوند

تأثیر کمبودهای تغذیه ای در رشد
در زمان شیرخوارگی درست مانند زمانی که جنین در رحم قرار دارد، آثار و مشکلات تغذیه ای بستگی به این دارد که آزردگی تغذیه ای با چه شدتی و در چه زمانی و به چه مدتی اعمال و واکنش های سلولی کودک را تحت تأثیر قرار داده است. بهترین شاخص برای ارزیابی وضعیت تغذیه ای یک کودک میزان رشد او است، مخصوصاً افزایش وزن در کوتاه مدت و افزایش طول یا قد در بلند مدت میزان خوبی برای ارزیابی رشد کودک است. با اصلاح برنامه غذایی کودکان، رشد آن ها نیز بهبود یافته است.
بطور کلی تغذیه نامطلوب در زمان شیرخوارگی و کودکی از تکثیر سلول ها که امری حیاتی در این مرحله حساس است جلوگیری می کند. مصرف غذای کافی در مراحل بعدی، معمولاً رشد از دست رفته را جبران نخواهد کرد. زیرا که هورمون ها و سایر شرایط لازم برای رشد دیگر وجود ندارد. از طرف دیگر هم در پسران و هم در دختران وقتی استخوان سازی به حد نهایی رسید، متوقف می گردد. این اتفاق وقتی رخ می دهد که صفحات رشد در انتهای استخوان ها که اپی میز نامیده می شوند جوش خورده و بسته می شوند.
این پدیده در حدود ۱۴ سالگی در دختران و ۱۵ سالگی در پسران آغاز شده و در حدود ۱۹ سالگی در دختران و ۲۰ سالگی در پسران به پایان می رسد. البته در مراحل بعدی زندگی قطر عضلات می تواند افزایش یابد، ولی رشد قدی به وسیله طول استخوان ها مهار می شود. بنابر دلایلی که ذکر گردید یک دختر ۱۵ ساله امریکای مرکزی با قد ۱۴۲ سانتیمتر، هیچوقت نمی تواند با تغذیه بهتر قدش به اندازه قد یک دختر امریکای شمالی بالغ برسد. دختران حداکثر رشد خود را قبل از شروع قاعدگی تجربه می کنند. وقتی که زمان رشد پایان یافت (در دختران در حدود پنج سال بعد از شروع قاعدگی)، مصرف غذای کافی فقط به حفظ سلامتی و نگهداری وزن کمک خواهد کرد اما نمی تواند رشد عقب افتاده را جبران نماید.

رشد مغزی
رشد مغزی در دوران شیرخوارگی از هر دوره دیگری از زندگی سریع تر است. محیط دور سر شیرخوار باید خیلی بزرگتر از سایر قسمت های بدن باشد تا با رشد سریع آن همساز باشد. این رشد سریع در حدود ۱۸ ماهگی متوقف می گردد. اما بقیه بدن به رشد ادامه میدهد تا به یک اندازه مشخص نسبت به سر برسد.
کارشناسان بهداشتی در پایش های اولیه معمولاً اندازه دور سر را به عنوان معیار دیگری برای ارزیابی رشد مخصوصاً رشد مغزی چک میکنند. این موضوع که چگونه وضعیت تغذیه ای یک کودک رشد مغزی و بهره هوشی او را تحت تأثیر قرار می دهد مشکل می تواند مورد ارزیابی قرار گیرد. علت آن نیز این است که دانشمندان هنوز نتوانسته اند تأثیر عوامل محیطی را از عوامل ذاتی و ژنتیکی جدا سازند.
با وجود این، مطالعات متعددی ثابت کرده اند که کودکانی که از شیرمادر تغذیه می کنند IQ یا بهره هوشی بیشتری از کودکانی دارند که با شیرهای خشک تغذیه می شوند. در همین زمان تحقیقات در امریکای مرکزی نشان می دهد میزان بهره هوشی بچه ها بعد از پنج سالگی بیشتر با میزان تعلیم و تربیت که دریافت می کنند مربوط می شود تا مواد غذایی که در این دوران دریافت کرده است.

رشد بافت های چربی
در سال ۱۹۷۰ محققین به این نتیجه رسیدند که تغذیه بیش از حد در دوران شیرخوارگی موجب افزایش تعداد سلولهای چربی در بدن می گردد. امروزه ما می دانیم که سلولهای چربی در طی دوران چاقی بعد از بلوغ هم افزایش می یابد.
با وجود این اگر در زمان شیرخوارگی برای این که تعداد سلول های چربی در حد پایین نگهداری شوند، اگر ورود انرژی به بدن او تا حد شدیدی کنترل شود ممکن است رشد سایر اندام ها نیز شدیداً به مخاطره افتد.
بنابر این مسئله مهم و اساسی در بچه ها عمدتاً رشد و تکامل بدنی مخصوصاً رشد مغزی و تکامل سیستم عصبی است. وانگهی بسیاری از شیرخواران چاق وقتی به سنین قبل از مدرسه می رسند به کودکانی با وزن طبیعی تبدیل می شوند. بدون این که با محدودیت شدید غذایی روبرو شوند.
بنابر دلایلی که ذکر گردید محدودیت غذایی شدید و محدود کردن دریافت چربی در این دوران روشی منطقی نیست، بعد از پایان ۱۲ ماهگی در کودکان یک تا سه سال میزان دریافت چربی روزانه ۳۰ تا ۴۰ درصد و برای بچه های بزرگتر و نوجوانان از ۲۵ تا ۳۵ درصد متّغیر می باشد.