مالیخولیا

[pejuhesh234]

.

[pejuhesh234]

علامتها
خداوند اين علت، بسيار موي و ستبر موي باشد و لون او سبزگونه باشد، و باشد كه سخت سرخ يا اسمر (گندم گون( و " كتف" او قويتر ازاندامها باشد از بهر آنكه اندر تن او بادها بسيار تولد كند، و بادقوت سوي بالا كند، و حركتهاي چشم ايشان پيوسته باشد، چنانكه پلك چشم پيوسته بر هم ميزنند و سخن به شتاب و نامبين گويند، و دل و جگر اوگرم باشد، و بدان سبب، سوداي سوخته در تن او بيشتر تولد كند، و دماغ او تر باشد، و بدان سبب، زبون و پذيرنده بخارها باشد، و اندر احشاي او بادها و قراقر(صداي قرقر< Borborygmus آريانپور) بسيارافتد، و بدان سبب شيق (1)(×اي شهوت جماع) او غالب شود، و بعضي را به سبب تقصير هضم، آب از دهان ميرود.

1 ـ شيق: آرزومند(منتهي الارب) (از اقرب الموارد) 0آرزومند وحريص و پر ميل (ناظم الاطباء)(تمام دهخدا) 0

[pejuhesh234]

ماليخوليا
سوداوي است و از بهر آنكه گوهر دماغ نازك است و گوهر روح نفساني كه در دماغ است، روشن است و " سودا" خلطي تيره و تاريكست.

هرگاه كه بخار سودا به دماغ رسد، مزاج دماغ بگردد و آن بخار با روح نفساني بياميزد و روح، تاريك و تيره شود از بهر آنكه مردم از هيچ چيز چنان ترسان نبود كه از تاريكي و از هيچ چيز چنان شاد نباشد، كه از روشنائي، به سبب (×به سبب آنكه اندر روشنائي دوست و دشمن را توان ديد و شناخت) آنكه در تاريكي نيك و بدو دوست و دشمن را نتواند ديد ونتواند شناخت.

و بدين سبب، مردم، هميشه از تاريكي ترسد، پس كسي راكه تاريكي اندرون دماغ باشد، ترسان تر باشد از بهرآنكه از تاريكي بيرون بتوان (×نتوان) گريخت و از تاريكي اندرون و از دماغ خويش نتوان گريخت.

خداوند اين علت، پيوسته كوفته و تنگ دل و ترسان و بدگمان باشد و ازبهر آنكه سودا غليظ است و مزاج آن سرد و خشك است وچيزهاي خشك و غليظهر نقشي (×هر نفسي) كه بگيرد، نيك (×تنگ) نگاه دارد (+و در وي بماندهمچنان هر خيالي و صورتي كه خداوند اين علت را افتد به دشواري از اوزائل توان كرد) و فعل سردي و خشكي به تنفس است، خداوند اين عل پيوسته كوفته خاطر و تنگ دل باشد.

و اين علت به مشاركت معده است و " سپرز" (+سيرز). و هرگاه كه علت به مشاركت معده بود، خداوند علت از " قي" كردن راحت يابد و آنرا"ماليخوليا مراقي" (1) گويند. و سبب آن بسياري سودا بود كه هر روزاز " سپرز" به معده بر آيد، و در هضم معده تقصيري باشد و به سبب آن تقصير بادها اندر معده تولد كند و معده منتفخ شود و بر طعام مشتمل (×مستولي) نتوان گشت، " قوت دافعه" (Expulsive Force) بدان سبب، كارخويش تمام نتواند كرد، بيشتري ازآن سودا اندر معده بماند وگرم شود و بخارآن به دماغ بر آيد.


1 ـ مراق: لايه خارجي پرده صفاق000 (معين) صفاق داخلي چسبيده به جدا شكم كه همان) Peritonaeum انگليسي) (Peritoine فرانسوي) است.


.

[pejuhesh234]

علاج (1)
اندرين علت، استفراغها بسيار بايد كرد، و پيش از شربت استفراغ، شربتها و غذاهاي لطيف و خنك بايد داد و گرمابه و آب زن بكار بايدداشت.

و اگر علت، دماغي باشد، يعني اگر مبداء علت از دماغ باشد، رگ صافن بگشايد، تا ماده از دماغ فرود آيد.

واگر مراقي باشد، رگ باسليق بايد زد يا اسليم.

و اگر معده ضعيف باشد، اندر فصد توقف بايد كرد، وآنرا كه فصد كنند، اگر خون، سياه باشد، چندانكه حاجت باشد، بيرون كنند، و اگر سياه نباشد، نشان آن بود كه ماده هنوز از دماغ بيرون نيامده است و در دماغ است، و اندر همه تن پراكنده نيست، رگ پيشاني زدن صواب تر باشد.

و داروي مسهل، نخست از اياره (2) فيقرا دهند، و غاريقون (3)وافتيمون و شحم حنظل با وي يار كرده، پس مطبوخ افتيمون وحب اصطمخيقون (4) و ايارج لوغاذيا (نوعي معجون < كتاب پنجم قانون( ، و هر روزيا هر سه روز معجون نجاح اندر مطبوخ افستن (5) ميدهند، ونيز بگيرند: غاريقون نيم درم يا بيشتر، نمك نفطي (نمك نفطن نوعي نمك( نيم درم، فانيد پنج درم، بكوبند و بسرشند، و افتيمون كوفته با ميويزدانه بيرون كرده بسرشند و هر بامداد مقدار پنج درم بدهند، و افتيمون كوفته پنج درم با سكنگبين سرشته سود دارد، و دل را به شراب لسان الثور) گل گاوزبان (Borage و مفرح قوت دهند و اگر مزاج سرد بود دواءالمشك و مثروديطوس و ترياق بزر دهند.

1 ـ در اين قسمت يعني " علاج" در بعضي نسخه ها بمانند نسخه " مرکزی" ، بعضي داروها اضافه بر نسخه اساس كار آمده است. بعلاوه، در حاشيه نسخه "مرکزی" قريب شانزده نيم سطري شروح و نسخه هائي از داروها اضافه دارد.

2 ـ شرح آن قبلا آمد. لازم به تذكر است كه در باره " اياره ها" يا"ايارجها" مطالب بسياري در كتب طبي گذشته آمده است. چنانكه در كتاب پنجم قانون قريب بيست نوع ايارج آمده است. از قبيل ايارج " جالينوس" و " بقراط" و " اندروماخس" و غيره. يكي ازاين ايارج ها كه ساخته " شيخ" است بنام وي در كتاب پنجم آمده است.

3 ـ غاريقون: آغاريقون آگاريك(Latchagaric آريانپور) ، غاريقون: در قرابادين سه قسم قارچ را به اين نام مي نامند و آن قسم كه غاريقون سفيد ناميده ميشود داروئي است مسهل (ناظم الاطباء( ، غاريقون: از ادويه قلبيه مفرح قلب0000 (ترجمه بحرالجواهر( ، غاريقون000 قارچ معمولي، قارچ صحرائي000 Common Mushroom 0 آغازيقون احمر، آغاريقون قرمز (Orange mushroom واژه نامه گياهي( ، غاريقونها000 (گل گلاب)، غاريقون: به تحفه رجوع شود كه بسيار مشروح آمده است. اين گياه در طب قديمي مورد استعمال فراوان داشته است.

4 ـ اصطمخيقون: اين كلمه، معرب " استوماچيك) Stomachic انگليسي( يا استوماشيك) Stomachique فرانسوي) است كه منظور شربت يا معجون گوارشي (معدي) است، بعباره اخري شربت مقوي معده است (ترجمه عيون الانباء) ابن ابي اصيبعه، ج 1). ايضا به كتاب پنجم قانون مراجعه شود.

5 ـ افسنتين: Roman Worm Wood 0 (افسنطين رومي) 0 در ساير نسخه ها، افسنتين آمده است.



به اضافه مفرح مربوط به معالجه مالیخولیا

[pejuhesh234]

صفت مفرح
بگيرند: بادرنجبو و پوست ترنج و قرنفل و مصطكي و قرفه (1) و جوزبويا وقاقله (2) و نارمشك (3) و بهمن سرخ (4) و سفيد و درونج (5) وزرنباد و زعفران و تخم باد روح (6) و تخم فلنجمشك (7) از هر يكي دو درم، مشك تبتي دانگي و تسوهي (8)(×طسوجي)، هليله كابلي Chebule -) < - Myrobolans شليمر) چهل درم، شيرآمله (9)(×آملج،× آهله) شصت درم، هليله و آمله در مقدار دو من آب ببزند، تا با نيمه باز آيد و بپالايند و انگبين برافكنند و به قوام آرند و داروها بدان بسرشند، شربتي دو درم.

اگر ماده صفرائي بود، آب زن به آب فاتر بكار دارد و استفراغ به ماءالجبن (آب پنير و شير بريده) بايد كرد و ماءالجبن، به سكنگبين افتيموني بايد ساخت، و اندر ميانه روزها، ايارج فيقرا (×با اطريفل كوچك يا ايارج فيقرا سود دارد) سود دارد. بگيرند: اطريفل چهار درم، افتيمون دو درم، ايارج فيقرا يك درم، همه بسرشند و بدهند، و اگر معده ضعيف بود، گلشكر با عود يا مصطكي دهند، و علاج " ديوانگي" هم از اين نوع است.

و كم خوابي را روغن كدو و روغن بنفشه باشير دختران آميخته، بر سرنهند، و طبيخ بنفشه و نيلوفر و برگ عنب الثعلب (تاجريزي < Felouwott شليمر) و برگ بيد و كوك و خشخاش و بابونه و كشك جو وتراشه كدوي تر بر سر مي نهند، و شراب خشخاش دهند، نافع باشد.

1 ـ قرفه [به كسر قاف و فتح فاء]000 پوست انار000 و نوعي دارچيني000 (ناظم الاطباء) 000 نوعي دارچيني معروف به دارچين چيني (دهخدا) فرقه: دارچيني، قرفه، سليخه، دارچيني، درخت دارچيني، دارچين سيلاني (Common Cinnamon tree واژه نامه گياهي) 0

2 ـ قاقله: هل، قاقله صغار هل معمولي، قاقله گيا هل سيلاني (معين) Cardamoms ، (رجوع شود به تحفه و بحرالجواهر) 0

3 ـ نارمشك: نام ميوه اي هندي000 (ناظم الاطباء) انار مشك، مشك الرمان000 (معين) 0

4 ـ بهمن000 بيخ نباتي مشابه ترب ستبر و بيشتر كج و دو قسم است سرخ و سپيد (ناظم الاطباء) ، بهمن سرخ و سفيد (هدايه المتعلمين، ص 506)، بهمن احمر شاسترسون (Statice Limonium گل گلاب)

5 ـ معرب درونه كه درونك عقربي نيز گوينـد (ناظم الاطباء) درونه (هدايه المتعلمين ص 454)، ذرونج: ذرونج عقربي كه به شكل عقرب است000 (ترجمه بحرالجواهر) ، در برهان قاطع تحت عنوان درونج و درونك آمده است.

6 ـ بادروج ابيض :White Basil= بادروج: گل بستان افروز. و گياه خوشبوئيكه ريحان كوهي و تره خراساني نيز گويند.بادروچه000 بادروز000
(ناظم الاطباء) ، باذروج (Grand basilic شرح اسماءالعقار) 0 بادروج لغه نبطي است و به عربي جوك و به فارسي ريحان كوهي نامند000 (تحفه) 0
ريحان وحشي، ريحان بياباني، ريحان بري (در واژه نامه گياهي آمده) 0
بستان افروز: گل تاج خروس (ناظم الاطباء) 0

7ـ فرنجمشك: (Comon Calmit شليمر) ، فرنجمشك: افرنجمشك و به النگوي صحرائي (ناظم الاطباء)

8 ـ طسوج: معرب تسوك، تسوج 1:24 مثقال، وزن دو دانه از دانه هاي جو 1:4 دانگ 000 (معين) 0

9 ـ آمله صحيح است. آمله (Emblic Myrobolans شليمر) 0